مجيد الملك تبريز

اولين خيابان ايران كه با چراغ برق روشن شد

نخستين خياباني كه در ايران از نعمت روشنايي معابر برخوردار شد، خيابان مجيدي تبريز يا همان مغازه هاي مجيدالملك بود. اما سوال اينجاست كه خيابان مجيدي كجا بود و چرا اين خيابان براي اين امر مهم انتخاب شد.

به گزارش پايگاه خبري توانير به نقل از روابط عمومي شركت توزيع نيروي برق تبريز، واژه  نور و روشنايي، حس آرامش و امنيت را در ذهن انسان متبادر مي سازد. حتي رسيدن به نور در اديان مختلف نيز مترادف رسيدن انسان به رستگاري است. به همين دليل است كه انسان، همواره سعي كرده براي ايجاد امنيت و آرامش محيط زندگي خود را روشن كند و با توجه به همين موضوع است كه روشنايي به نمادي از مذاهب بشر تبديل شده است و نمود آن را مي توان در اماكن مقدس مشاهده كرد. ايجاد روشنايي در شب ها در ابتدايي ترين شكل آن با آتش انجام مي شد و سپس از شمع و چراغ هاي پيه سوز استفاده شد كه بيشتر محدود به داخل خانه ها بود. رشد و توسعه ي شهرنشيني باعث شد روشنايي علاوه بر منازل و اماكن مقدس، در خيابان ها نيز اهميت پيدا كند و چراغ هاي نفت سوز و گازسوز در خيابان هاي شهرهاي توسعه يافته، نصب شد. اما آنچه باعث تحولي عظيم و شگرف در روشنايي معابر شهرها شد، كشف انرژي الكتريكي و به دنبال آن اختراع لامپ بود.
در اواخر قرن نوزدهم و به سال 1822 ميلادي مقارن با 1263 هجري شمسي، توماس اديسون نخستين موسسه ي برق تجاري خود را براي تامين روشنايي در يكي از خيابان هاي نيويورك افتتاح كرد. يك سال پس از آن در حدود سال 1264 شمسي به دستور ناصرالدين شاه قاجار كه در اروپا برق را ديده بود، نخستين لامپ هاي برق، كاخ گلستان و تكيه دولت را در تهران روشن نمود؛ اما با اين وجود، استفاده از لامپ برق جنبه ي عمومي پيدا نكرد. شايد دليل اين مسئله، عدم اقبال عمومي و يا مقاومت عامه ي مردم در اثر تبليغات سوء برخي افراطيون بود كه به علت عدم شناخت از اين تكنولوژي جديد، آن را عامل كفر و شيطان معرفي مي كردند.
همين مسئله موجب شد كه در سال 1279 هجري شمسي، مظفرالدين شاه دستور روشن ساختن فضاي بارگاه امام هشتم را دهد كه دليل آن، بخشيدن جلوه اي مذهبي به روشنايي برق بود. شايد ريشه ي فرستادن صلوات در هنگام روشن شدن لامپ در همين واقعه نهفته باشد كه براي شيطان زدايي! از برق انجام شد و هنوز هم در فرهنگ عامه ما وجود دارد.
به هر صورت باز هم تا چند سال بعد لامپ هاي برق، خيابان هاي عمومي شهرهاي ايران را روشن نكرد. با وجود آنكه برخي از منابع، افتتاح نخستين كارخانه ي برق عمومي را به سال 1284 هجري شمسي در شهر تهران و به حاج امين الضرب منسوب مي دانند، اما بر اساس اسناد متقن تاريخي، اين شهر اولين هاي ايران يعني تبريز بود كه نخستين بار يكي از خيابان هايش با نور چراغ برق روشن شد.
داستان اولين روشنايي معابر ايران
بايد گفت كه شهر تبريز به واسطه ي نزديكي به اروپا، دروازه ي ورود بسياري از فناوري هاي جديد به كشور بوده است. قاسم خان والي يكي از مشاهير تبريز و آذربايجان بود كه تحصيلات خود را در مدرسه ي "سن سير" پاريس به پايان رسانده بود. قاسم خان كسي بود كه بسياري از اولين هاي كشور را در تبريز ايجاد كرد كه يكي از مهمترين آنها برق بود. نصرت الله فتحي در كتاب"مجموعه آثار قلمي ثقه الاسلام" مي نويسد: "قاسم خان امير تومان معروف به والي اولين كسي است كه قبل از آغاز مشروطه به تبريز چراغ برق آورده و در حوالي مغازه هاي مجيدالملك نصب كرده بود".
دكتر رضازاده شفق نيز در كتاب "شيخ محمد خياباني" اضافه مي كند: وقتي قاسم خان امير تومان به آذربايجان فابريك(كارخانه) چراغ الكتريك آورد، در استانبول چراغ ها را با نفت روشن مي كردند.
درواقع نخستين امتياز كارخانه ي برق ايران در سال 1281 هجري شمسي يعني حتي سه سال قبل از پايتخت كشور، به نام قاسم خان والي صادر شد. اين كارخانه ي برق داير بود تا اينكه در جريان جنگ هاي مشروطه خواهي ستارخان و باقرخان، كارخانه ي برق منهدم شد و از بين رفت.
اين حركت قاسم خان، نخستين تلاش در زمينه ي توليد، انتقال و توزيع برق براي استفاده عمومي در كشور بود. در حالي كه ايجاد روشنايي برق در كاخ گلستان و حرم رضوي جنبه ي اختصاصي داشت و عموم مردم از اين امكانات هيچ سودي نمي بردند. در واقع، اين قاسم خان بود كه برق را در تبريز به خانه ها و خيابان ها آورد.
نخستين خيابان ايران كه روشنايي برق داشت
نخستين خياباني كه در ايران از نعمت روشنايي معابر برخوردار شد خيابان مجيدي تبريز يا همان مغازه هاي مجيدالملك بود. اما سوال اينجاست كه خيابان مجيدي كجا بود و چرا اين خيابان براي اين امر مهم انتخاب شد. بهروز خاماچي در كتاب "شهر من تبريز" مي نويسد: كوي حرمخانه يكي از معروفترين و قديمي ترين كوي و برزن هاي تبريز است كه درب خروجي عمارت عالي قاپو يا شمس العماره براي حرم شاهي در سمت شمالي آن قرار داشت. همچنين درب تاريخي باغميشه، مغازه هاي مجيدالملك و عمر مغازالاري در آن وجود داشت و امروزه دنباله ي بازار كفاشان در جهت شرقي از كوي حرمخانه آغاز مي شود و پشت عمارت استانداري واقع شده است.
در مغازه هاي مجيدالملك يا همان كوي حرمخانه چندين كتابخانه، چاپخانه و دفتر روزنامه ها، داروخانه شفا، مسجد، باشگاه ورزشي(زورخانه گيو) و ... وجود داشت. مي توان گفت آنچه به عنوان خيابان مجيدي يا مغازه هاي مجيدالملك از آن ياد شده همان كوي حرمخانه است كه امروزه از درب باغميشه شروع شده و در پشت استانداري آذربايجان شرقي امتداد يافته و وارد بازار كفاشان(باشماخچي بازار) مي شود.
چند نكته ي حائز اهميت در خصوص اين خيابان يا كوي، وجود دارد. در آن زمان كوي حرمخانه داراي اهميت سياسي، اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و مذهبي خاصي بوده است. اهميت سياسي حرمخانه به دليل وجود مركز سياسي آن زمان، يعني عمارت حكومتي دارالسلطنه تبريز بود كه وليعهد قاجار و حاكم آذربايجان، محمدعلي ميرزا در آن اقامت داشت. همچنين اين مكان، يكي از ورودي هاي بازار تاريخي تبريز بود كه در زمانه ي خود بزرگترين و پررونق ترين بازار ايران محسوب مي شد. به علاوه به دليل وجود چاپخانه و كتابخانه و ...، اين محل نوعي مركزيت فرهنگي را نيز دارا بود. مجموعه ي اين عوامل باعث شده بود كه اين مكان هم محل تجمع مردم عادي باشد و هم پاتوقي براي روشنفكران آن زمانه گردد و همين امر نوعي مركزيت اجتماعي نيز به محل مذكور بخشيده بود. اهميت مذهبي بازار تبريز نيز بر كسي پوشيده نيست به طوري كه در خصوص كوي حرمخانه بايد گفت كه درب دوم كاخ عالي قاپو نيز در اين محل قرار داشت كه براي ورود عموم مردم به خصوص در ايام محرم و برگزاري مراسم عزاداري در حضور وليعهد بود.
بنابراين جاي تعجب نداشت كه چنين محلي براي نصب چراغ هاي روشنايي معابر كه نمادي از ترقي و پيشرفت محسوب مي شد، انتخاب گردد. با سقوط حكومت قاجار و به دنبال سيلاب سال1313 هجري شمسي و آتش سوزي عمارت عالي قاپو، كوي حرمخانه ارزش و اعتبار سابق خود را از دست داد. اما در سال هاي اخير شهرداري تبريز نسبت به ساماندهي اين كوي و مرمت ابنيه ي آن اقدام كرده و شركت توزيع نيروي برق تبريز نيز تاسيسات هوايي شبكه برق را به زميني تبديل نموده كه گامي مهم در احياي بافت تاريخي اين كوي مي باشد.
نگارنده: مهدي زنده رزم
منابع:
- بانكيان تبريزي، محمد اسماعيل(1384)، تاريخ يكصد سال صنعت برق ايران، تهران: انتشارات روابط عمومي و امور بين الملل شركت توانير
- بامداد، مهدي(بي تا)، شرح حال رجال ايران، بي جا
- خاماچي، بهروز(1387)، شهر من تبريز، چاپ سوم، تبريز: انتشارات نداي شمس.
- سرداري نيا، صمد(1381)، تبريز شهر اولين ها، چاپ اول، تبريز: كانون فرهنگ و هنر آذربايجان
- سرداري نيا، صمد(1394)، سيري در تاريخ آذربايجان، چاپ پنجم، تبريز: نشر اختر.
- شفيعي فسقنديس، اكتاي (1393)، تبريز مهد تمدن، چاپ دوم، تبريز: نشر اختر.
- فتحي، نصرت الله(بي تا)، مجموعه آثار قلمي ثقه الاسلام، بي جا
- فتحي، نصرت الله(1304)، شيخ محمد خياباني، برلين

کد خبر : 95908
تاریخ : سه شنبه ، ١٦ دی ١٣٩٩ ١١:٣٢
تعداد بازديد : ١٤٨
فرستنده خبر : مهدي زنده رزم