علاج واقعه قبل از وقوع بايد كرد! / اطلاعات مكاني راه گشاي مديريت بحران

در نشست تخصصي مديريت سيلاب و اطلاعات مكاني، پس از ارائه چندين مقاله تخصصي درباره مديريت سيلاب، شركت كنندگان در اين نشست با طرح پرسش هايي حول محور موضوعات ارائه شده، با متخصصان و مسئولين حاضر در نشست گفتگو و تبادل نظر كردند.

به گزارش روابط عمومي سازمان نقشه برداري كشور، دكتر محمدابراهيم بني حبيب، عضو هيأت علمي دانشگاه تهران در پاسخ به يكي از سوالات مطرح شده در اين نشست درباره اهميت زهكشي شهري و تاثير آن در مديريت سيلاب گفت: عاملي كه شهرها را تهديد به بروز سيل مي كند، وجود رودخانه هايي است كه در داخل شهرها جريان دارند. اگر جريان اين رودها به صورت استاندارد و اصولي هدايت نشود و يا زهكشي شهري صورت نگيرد، احتمال بروز سيل در شهرها نيز خطر جدي خواهد بود.

وي در ادامه پاسخ خود، شهرهايي مثل تهران و شيراز را كه در كوهپايه قرار گرفته اند را مثال زد كه آبهاي شهري براي آنها تهديد جدي است.

دكتر بني حبيب به سيل سال 1366 در تهران نيز اشاره كردكه 300  كشته برجاي گذاشت و نيز از سيل سال 1377 در ماسوله گفت كه جان 30 نفر را گرفت و افزود: سال 97 در كشور، 26 استان درگير سيلاب شدند اما حداقل تلفات جاني؛ نشان مي دهد نسبت به گذشته فعاليت هايي صورت گرفته كه منجر به پيشرفت كشور در امر كاهش بروز تلفات بر اثر سيل شده است.

وي خاطر نشان كرد: براي پيشگيري از هر بحراني نبايد افراط و تفريط كرد. بعنوان مثال نگاه تك بعدي به سدسازي و اينكه براي جلوگيري از بروز سيل فقط سدسازي انجام شود، نمي تواند راه حل منطقي باشد بلكه بايد به آبخيزداري و حفظ مراتع و جنگل ها نيز نگاه ويژه شود. بنابراين مديريت سيلاب فاكتورهاي متعددي دارد كه اگر به يكي از اين فاكتورها بي توجهي شود ممكن است همه موارد ديگر را نيزتحت الشعاع خود قرار دهد، زيرا يك روش هيچ وقت نمي تواند پايدار و تاثيرگذار باشد.

دكتر بني حبيب در بخش ديگري از سخنان خود درباره اهميت و نقش نهادهاي مختلف در مديريت سيلاب گفت و نتيجه همكاري آنها را زيربناي تفكر سيستمي دانست كه منجر به ماندگاري اثر ديتابيس خواهد شد.

وي در ادامه گفت: نرخ فرسايش در هر هكتار از اراضي ايران 7/16 تن و متوسط اين نرخ در دنيا 5 تن است، اين آمار نشان مي دهد رشد بيش از حد برخي از فعاليت ها مثل آبخيزداري باعث شده تا ميزان فرسايش خاك در كشور به شكل قابل توجهي افزايش پيدا كند پس به تبع آن در سدها رسوب بيشتري جمع شده و باعث مي شود سدها ديگر نتوانند آن كارايي لازم خود را كه مقابله با سيلاب است؛ داشته باشند.  در حال حاضر 26 استان درگير سيلاب هستند آيا تا كنون خبري مبني بر درگيرشدن فازهاي پارس جنوبي عنوان شده است؟ خير! از سال 1380تاكنون هيچ خسارتي ناشي از عوامل طبيعي از جمله سيل اين منطقه را تهديد نكرده است زيرا سرمايه گذاري 100ميليارد دلاري منطقه پارس جنوبي به گونه اي برنامه ريزي شده است كه ضمن طراحي يك سيستم استاندارد، شبكه كاملي از سدهاي رودخانه اي براي حفاظت از اين سرمايه ملي ساخته شده است. مديريت سيلاب غير ممكن نيست ولي بايد سرمايه گذاري و برنامه ريزي اصولي براي آن صورت پذيرد.

در ادامه، دكتر جمالي نماينده هواشناسي كشور درباره "تر سالي"  كه يكي از  سوالات مورد نظر حاضرين بود گفت: پيش از پرداختن به تر سالي بايد خشكسالي را تعريف كنيم كه بيش از 75 تعريف از زواياي مختلف و در اسناد ملي برايش ارائه شده است. بعنوان مثال در يكي از اين تعاريف؛ وقتي  3 ماه متوالي متوسط بارش يك منطقه 30 درصد پايين تر از متوسط بلند مدت باشد، آن منطقه دچار خشكسالي شده است. با اين تعريف شهري مثل بندرانزلي كه بيش از 2000 ميلي متر بارش دارد مي تواند درگير خشكسالي شود، چون ممكن است تا سه ماه بارش زير نرمال داشته باشد. "تر سالي" نيز به همين منوال است، اگر  دو الي سه ماه متوالي بارش منطقه اي بالاتر از نرمال و متوسط باشد، آن منطقه دچار تر سالي شده است. اما اين نكته را نبايد فراموش كرد كه در خشكسالي 4 مرحله يا4  لايه وجود دارد: خشكسالي هواشناسي، خشكسالي هيدرولوژيكي، خشكسالي كشاورزي، خشكسالي اقتصادي و اجتماعي.

به عبارتي ديگر صرفا با كاهش بارندگي واردخشكسالي كامل نمي شويم؛ در صورتي كه به  آبهاي زيرزميني و يا بخش كشاورزي آسيبي برسد، خشكسالي هيدرولوژيكي و كشاورزي شروع مي شود. تر سالي نيز با همين شاخص ها سنجيده مي شود و در حال حاضر با مشاهده و بررسي نقشه پهنه بندي شاخص خشكسالي، اكثر كشورهاي دنيا در وضعيت سبز يا همان تر سالي قرار دارند.

اما شاخص خشكسالي تقريبا طي  دو ماه اخير تغييركرده، خصوصاً طي ده سال گذشته كه نيمي از كشور دچار خشكسالي بود. اما اين به آن معنا نيست كه وضعيت خشكسالي در كشور به پايان رسيده است بلكه اين خشكسالي هواشناسي است كه تمام شده و تر سالي هواشناسي شروع شده است؛ چرا كه منابع آب زيرزميني كشور  هنوز جبران نشده و وضعيت كشاورزي و دشت ها به وضعيت عادي نرسيده اند. به همين دليل در استفاده از تعبير خشكسالي و تر سالي بايد با احتياط بيشتري به آن پرداخت.

دكتر جمور معاون فني سازمان نقشه برداري كشور نيز در پاسخ به اين سوال كه: " چرا فقط از گلستان سه شيت نقشه از يك دوره ارائه شده است؟"  گفت: اين امر و ابسته به تصاوير ماهواره اي قابل دانلود كردن بود و از تمام ظرفيت هاي در دسترس استفاده شد و نتيجه آن سه شيت نقشه بود زيرا تصاوير بيشتري در اختيار ما در زمان اوج بحران در اين استان وجود نداشت. از سوي ديگر مدل سازي جزء شرح وظايف سازمان نيست و نيازمند اطلاعات بيشتري از ميزان بارش ها مي باشد كه در آن فاصله زماني امكان اجراي آن وجود نداشت. اما گفتني است كه براي مدل سازي، منابع اطلاعاتي متنوعي مورد نياز است. مدل رقومي ارتفاعي زمين (DEM) موجود در سازمان نقشه برداري كشور، در دشت ها 3 متر و در كردستان 6 تا 7 متر مي باشد. براي مناطقي مثل گلستان و خوزستان، DEM  از دقت بالايي برخوردار نيست. همچنينDEM  نيازمند اطلاعات هندسي بسيار دقيق است و مهمترين  داده، " ضريب روان آب"  مي باشد كه استانداردهاي 200صفحه اي براي تعيين اين ضريب مشخص شده و به عوامل مختلفي نيز بستگي دارد. اين فرآيند را  مي توان قبل از وقوع سيل انجام داد و شرايط سيل را پس از وقوع به DEM اضافه كرد.

از دكتر مصطفي محقق؛ هماهنگ كننده ارشد مركز آسيا و اقيانوسيه براي توسعه مديريت اطلاعات بلايا(اپديم) نيز درباره سدسازي در كشورهاي اروپايي و سرويس هاي برخط سوال شد و وي پاسخ داد: در كشور بسياري از مسيل ها رها شده اند؛ لذا مردم و دستگاه ها در حاشيه آنها ساخت وساز كرده اند. كه در اين حوزه سازمان نقشه برداري كشور مي تواند با نقشه ها  و اطلاعات مكاني خود نقش مهمي ايفا كند. درباره سرويس هاي آنلاين نيز بايد گفت اين سرويس هاي بين المللي قابل خريداري هستند و مي توان با نمونه برداري از آنها معيارهاي مورد نيازمان را در آنها بارگذاري كنيم.

در بخش ديگري از جلسه پرسش و پاسخ، درباره امكان وجود پيش بيني درازمدت از سازمان هواشناسي پرسيده شد كه دكتر جمالي در پاسخ به اين سوال گفت: من بعنوان يك فرد مطلع و نه يك نماينده از سازمان هواشناسي بايد بگويم كه من اين انتقاد را مي پذيرم. امروزه با دقت منطقه اي نمي توانيم پيش بيني دقيق بدهيم. اما با طراحي ارائه شده طرح مخاطرات اقليمي كه سازمان مديريت بحران چندان هم آن را جدي نگرفت، براي پيش بيني سيل، سامانه يكپارچه اي وجود ندارد. در سيل اخير در استان خوزستان، پيش بيني هواشناسي دقيق تر بود. اما سامانه هشدار بصورت ناقص اجرا شد. به همين دليل يكي از نيازهاي كشور وجود مركز ملي هشدار خطرات اقليمي است. اما اين امر فراسازماني است و تنها سازمان هواشناسي نمي تواند در آن ايفاي نقش كند.

از ديگر سوالاتي كه در اين نشست تخصصي پرسيده شده بود اين بود كه متولي ارزيابي خسارت سيل چه سازمان هايي هستند و مركز اطلاع رساني بلايا چه نقشي در سيل اخير داشته است؟

دكتر محقق؛ ضمن اشاره به اقدامات مركز اطلاع رساني بلايا در سيل اخير، در پاسخ به اين سوالات گفت:

نقشه هاي ماهواره اي مناطق سيل زده به اين مركز داده شد و نقشه امداد اضطراري از طرف اسكاپ و از طريق شبكه كشورهاي عضو به اين مركز ارائه گرديد. حال براي تقويت اين فعاليت ها در بحران هاي ديگر، مقرر شده است تا دوره تخصصي ارزيابي زيان ها از طرف مركز برگزار شده و بدين ترتيب ظرفيت سازي درازمدت نيز صورت بگيرد.

يكي ديگر از كارشناسان سازمان مديريت بحران كشور در مورد پردازش هاي ابري و پورتال تهيه شده بر مبناي استانداردهاي OGC توضيح داد كه از اجرايي كردن  اين پورتال براي پردازش هاي مكاني در راستاي مسيريابي سيلاب از اين طريق نيز خبر داد  و اعلام آمادگي اين سازمان در جهت پردازش هاي استاندارد توسط ارگانهاي مختلف در اين پورتال را نيز عنوان كرد.

دكتر جمور، معاون فني سازمان نقشه برداري كشور نيز در باره سازمان متولي تعيين ميزان خسارت گفت: به نظر مي آيد سازمان برنامه و بودجه كشور متولي تعيين ميزان خسارت باشد اما در مورد مسايل جمعيتي، بنياد مسكن، وزارت راه وشهرسازي، وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات، از ديگر سازمان هاي متولي هستند. سازمان نقشه برداري كشور نيز مي تواند به لحاظ پوششي كه در تصاوير تهيه شده مشخص است، تا اندازه اي در تعيين ميزان خسارت حاصل از اين سيل ها نقش داشته باشد وليكن به عنوان راهنما نه به عنوان اعلام كننده نهايي.

از دكتر قراگوزلو عضو هيأت علمي آموزشكده نقشه برداري و مشاور رئيس سازمان نقشه برداري كشور نيز درباره مقايسه سيل فرودين 97 با ساير سيل هايي كه در گذشته رخ داده اند پرسيده شد و وي پاسخ داد: بدليل پيش آگهي هايي كه در حال حاضر از سوي دستگاه هاي ذيربط اعلام مي شود، با تلفات جاني كمتري نسبت به گذشته مواجه شديم. اما از نظر ابعاد، خسارت  قابل مقايسه نيست. به عبارتي مي توان گفت بي سابقه ترين سيلابي كه تاكنون پيش آمده در استان گلستان بوده است. بدين ترتيب بايد در مديريت اين رويدادها تجديد نظري انجام شود.

در خاتمه اين نشست و جلسه پرسش و پاسخ، مهندس مسعود شفيعي، رئيس سازمان نقشه برداري كشور ضمن تشكر از حضور همه شركت كنندگان و نمايندگان ساير دستگاه ها؛ بررسي پديده سيلاب از ابعاد مختلف را يكي از ويژگي هاي مثبت اين نشست دانست و توجه به جا و خوب همه كارشناسان را به نقشه و داده هاي مكاني و نحوه بهره برداري از آنها را ارزشمند و پر اهميت برشمرد.

وي ضمن جلب توجه بيشتر همگان به ملاحظات زيست محيطي، از همه دست اندركاران و مسئولين خواست تا

به آسيب هايي كه در سالهاي گذشته از آن غفلت شده است، توجه ويژه اي شود و موضوعات اقليمي و رعايت استانداردها در ضوابط ساخت و سازهاي جديد را بيش از پيش مد نظر تصميمات و برنامه ريزي هاي خود داشته باشند.

وي در همين خصوص افزود: با در نظر گرفتن بلايا مي توان توجه بيشتري به برنامه هاي توسعه اي كشور داشت. ضمن اينكه از اهميت آمايش سرزميني كه بايستي توجه ويژه اي به آن نيز شود، نبايد غافل شد.

مشخص شدن تكاليف دستگاه هاي مختلف و پايش اجراي آن و نقش نهادهاي نظارتي بر اجراي آنها نيز از جمله موضوعات مورد تأكيد رئيس سازمان نقشه برداري كشور در اين نشست بود. به گفته وي، "نشست تخصصي مديريت سيلاب و اطلاعات مكاني" ، زمينه خوبي را براي افراد و بخش هاي ذيربط فراهم ساخت تا درك عميق تري از اين موضوع داشته باشند و با ارائه راهكارهاي بين بخشي، بتوانند در مديريت اين مسئله بهتر عمل كنند.

شفيعي خاطر نشان كرد: سازمان نقشه برداري كشور در سيل اخير برخي استان هاي كشور، حداكثر استفاده را از ظرفيت هاي خود كرد و اين آمادگي را دارد تا به صورت مدون راهكارهاي خود را در اختيار كاربران و ساير دستگاه ها قرار دهد. مساعدت و امدادرساني بخش هاي حاكميتي ديگر نيز لازم است اما  بايد به اين درك برسيم كه بيش از هزينه هايي كه براي مديريت بحران پس از هر رخدادي صرف مي شود،  بايد با صرف همه توان و ظرفيت هاي تخصصي در كشور "علاج واقعه قبل از وقوع كرد" تا ميزان آسيب هاي حاصل از بلاياي طبيعي مثل سيل و زلزله را به حداقل رساند.

شفيعي؛ در پايان نشست، از رشد منابع لازم در پيش بيني حوادث طبيعي به خصوص براي پيشگيري و پيش آگاهي، اظهار اميدواري كرد و برگزاري چنين نشست هايي را بستري مناسب براي به اشتراك گذاري و بهره برداري از همه توان تخصصي موجود در كشور دانست.


کد خبر : 89180
تاریخ : چهار شنبه، ٠٤ اردیبهشت ١٣٩٨ ١٠:٣٧
تعداد بازديد : ١١١٩
فرستنده خبر : ناهيد نيك پور